Krótka historia regionu


Bogata przeszłość geologiczna zadecydowała o kształcie dzisiejszego terenu województwa Świętokrzyskiego. Dzięki wielokrotnemu zalewaniu przez morza i wypiętrzaniu terenu,

wykształciła się rzeźba i liczne złoża zalegające pod i na powierzchni ziemi. W czasach

wczesnohistorycznych, teren ten był trudno dostępny ze względu na porastającą go Puszczę

Świętokrzyską. Obszary rolnicze najpierw ulokowane były na południowym wschodzie terenu,

czyli na Ponidziu, oraz na lessowej Wyżynie Opatowsko - Sandomierskiej. Stopniowo Puszcza

Świętokrzyska zaludniała się. Osady lokowano przeważnie na stokach wzniesień niedaleko cieków

wodnych. Prawdopodobnie lokalizacja nowych osad w Puszczy, wiązała się z poczuciem bezpieczeństwa

ludności. Puszcza bowiem była dzika i nieprzebyta,czyli chroniła przed napadami, była niekończącym się

źródłem wyżywienia i materiałów do wyrobu narzędzi. Osady przeważnie krótko funkcjonowały w

jednym miejscu, jednak niektóre z nich rozwijały sięi stawały się znaczące w okolicy. Przykładem mogą

być Kielce i Tarczek, które w związku z charakterem handlowym, zdobyły znaczącą  pozycję. W

miejscowościach tych następowała wymiana towarów między ludnością puszczańską, a nadnidziańską.

Kielce obsługiwały tereny południowe, a Tarczek północne. Także w tych osadach powstały dwa

pierwsze kościoły parafialne: p.w. św. Wojciecha w Kielcach i p.w. św. Idziego Opata w Tarczku. Oba

były prawdopodobnie ufundowane w drugiej połowie XI wieku przez Władysława Hermana. Na

przełomie XI/XII wieku, ziemie świętokrzyskie przekazane zostały biskupom krakowskim.

Wiadomo na pewno, że nastąpiło to przed rokiem 1142, kiedy to już w swoich włościach zmarł biskup

krakowski Radost. W 1171 roku zostaje ufundowana kolegiata w Kielcach przez biskupa Gedkę,

razem z ośrodkiem władzy biskupów. Od tego czasu, oprócz starego miasta, w okolicy kościoła

św. Wojciecha, powstaje nowe miasto w okolicy wzgórza z kolegiatą, zamkiem biskupów i

towarzyszącymi budowlami. Kościół św. Wojciecha zaczyna pełnić rolę kościoła cmentarnego.

W XII roku powstają również dwa duże ośrodki kultu religijnego: klasztor benedyktynów na

Łysej Górze i klasztor Cystersów w Wąchocku.

W XIII wieku Konrad I Mazowiecki, w walce o tron ze swoim bratem Bolesławem Wstydliwym,

niszczy m.in. Kielce. Co więcej następują najazdy Tatarów, którzy czynią duże spustoszenia.

Tereny te niepokoją również książęta ruscy. Wszystkie te najazdy zmuszały panujących o wzmacnianie

terenu pod względem obronnym. Wtedy właśnie wybudowano liczne zamki murowane i grody,

ulokowane zarówno z południa na północ, jak ze wschodu na zachód. I tak powstały wtedy między

innymi zamki w Chęcinach, Małogoszczu, Radoszycach, Żarnowcu, Przedborzu, Opocznie, Radomiu i

Szydłowie. Przyczyniło się to do znacznego ożywienia ówczesnej Sandomierszczyzny.

W wiekach XIV - XV powstały liczne miasta na prawie magdeburskim.[3]

Po zjednoczeniu Polski i Litwy,[4] region początkowo przeżywał cięższe czasy ze względu na

niekorzystne położenie szlaków handlowych. Potrzeba wytyczenia nowego szlaku nastąpiła,

gdy po odzyskaniu Pomorza[5] zmienił się układ przestrzenny kraju i najkrótsza droga z Wilna do

Krakowa wiodła przez Chmielnik, Bodzentyn, Iłżę i Solec. Po przetarciu tego szlaku sytuacja terenu

diametralnie się ożywiła.

Kolejną przyczyną szybkiego rozwoju terenu były ustanawiane zjazdy szlacheckie, a w Radomiu stałe

miejsce dla obrad trybunału koronnego[6]. Tak więc pod względem ogólnego rozwoju,

świętokrzyskie zaczyna przodować na tle całego kraju. Świadczyć o tym fakcie może największa

liczba prężnych ośrodków w XVI wieku. Do tych miast należały między innymi: Solec, Sandomierz,

Opatów, Stopnica Pińczów,[7] a także Raków, Szydłów, Chmielnik, Bodzentyn, Iłża, Ćmielów,

Szydłowiec, Kielce, Radom czy Opoczno. W przeważającej liczbie tych miast powstawały ratusze,

mury, spichrze i jatki, zakładano bruki i wodociągi. Dążono także do zakładania mieszczańskich

przedsiębiorstw przetwórczych. Rolnictwo również było w dobrej kondycji. Zyski czerpali z tego

obszarnicy wyzyskując pańszczyźnianego chłopa.

W XVI wieku nastąpił szybki rozwój ruchów - kalwińskiego[8] i arańskiego[9]. Ruchy te rozwijały się

równolegle do bogatych tradycji katolickich. Szczególnie zaznaczyła się działalność arian[10].

Dążyli oni do likwidacji władzy absolutnej tak panów, jak duchowieństwa. Uważali, że należy

odebrać im dobra, nie uznawali władzy papieża, zwalczali system pańszczyzny, stawali w obronie

uciśnionych chłopów. Arianie wyprzedzali czasy, w których żyli. Uważali, że powinna panować

demokracja, że praca i ludzie powinni być otaczani szacunkiem, że wszyscy ludzie są równi.

Nic więc dziwnego, że w ostateczności ich poglądy doprowadziły w roku 1658 do zupełnego

wypędzenia braci polskich z kraju. Kalwiniści natomiast zawarli porozumienie z władzami kościoła

katolickiego.

W XVII i XVIII wiekach nastąpiły czasy ciężkie, niespokojnie i niestabilne. Następowało wtedy szereg

wojen, najazdów, przemarszów wojsk[11], co wiązało się z niszczeniem terenów i stopniowym

upadkiem regionu. W najcięższej sytuacji byli chłopi pańszczyźniani. Paradoksalnie sytuacja poprawia się

po pierwszym rozbiorze, kiedy zostaje odcięty dostęp do morza.[12] Wtedy państwo stawia na rozwój

przemysłu. Zostają założone szkoły specjalistyczne, takie jak m.in. Akademia Górnicza w Kielcach.

W tym samym mieście mieściła się siedziba województwa krakowskiego.

Następne wieki to nieustające zmiany w rozwoju, związane ze zmieniającą się ustawicznie sytuacją

polityczną. W czasie I wojny światowej działał tu ruch legionowy, natomiast z II wojny światowej

znane są bardzo prężnie działające legiony partyzantów. Mieli oni bardzo korzystne warunki do działania

w okolicznych lasach. Wspierani byli przez okoliczną ludność, która ponosiła za to czasem okrutną

karę.[13] Po zakończeniu II wojny światowej, region ten nie wrócił już do dawnej świetności.



Rozwój przemysłu w regionie



Już w czasie neolitu na terenie regionu rozpoczęła się eksploatacja surowców naturalnych. Imponującym przykładem są Krzemionki Opatowskie koło Ostrowca Świętokrzyskiego. Udostępniona do zwiedzania kopalnia krzemienia pasiastego wykorzystywana była już 5 tysięcy lat p.n.e. Zwiedzając kopalnię podąża się niskimi korytarzami, ponieważ, aby zdobyć cenny materiał, człowiek musiał zejść głęboko pod ziemię[14].

Pośród rud metali, które były wykorzystywane w Górach Świętokrzyskich do naszych czasów, znalazły się rudy żelaza, manganu, miedzi, cynku i ołowiu, przy czym w starożytności największą rolę odgrywały rudy żelaza. Ze względu na ich występowanie, starożytne hutnictwo rozwinęło się najprężniej w północno - wschodniej części Gór Świętokrzyskich. Właśnie tu, w miejscowości Rudki znajdowało się bogate złoże pirytu, hematytu i syderytu. Obszar działalności górniczo - hutniczej wyznaczają, zarówno pozostałości po penetracji górniczej, jak również pozostałości żużla żelaznego znajdującego się w dolnych częściach pieców hutniczych, zwanych dymarkami. Na terenie między Łysogórami a rzeką Kamienną, znaleziono ponad 1600 dymarek, najstarsze z nich datowane są na pierwsze stulecia naszej ery.[13] Oprócz tego rozwinęła się produkcja węgla drzewnego, który obok miecha był źródłem energii w procesie hutniczym. Produkcja węgla drzewnego przyczyniała się jednak do wyrębu puszczy.

Między V a XII wiekiem hutnictwo w Świętokrzyskim przeżyło upadek. Nie znaleziono jednak jego przyczyn. Od połowy dwunastego stulecia zaczęły powstawać kuźnie, a co za tym idzie to właśnie tu powstał arsenał zbrojny kraju. W wieku XIV głównym ośrodkiem górnictwa stały się Chęciny ze złożami marmurów. Nastąpiło ożywienie regionu, królowie zasiedlali te tereny, co pomagało w rozwoju gospodarczym. W czasach panowania Jana III Sobieskiego w granicy regionu świętokrzyskiego powstały pierwsze wielkie piece hutnicze. Na terenie kielecczyzny rozwijał się po raz kolejny przemysł. Nie powstawały jednak wielkie ośrodki przemysłowe, jak to było w przypadku np. Śląska. Tu przemysł opierał się na małych miastach, wsiach i osadach. I znów nastąpił najazd Szwedów, a razem z nim kolejny kryzys. W czasach stanisławowskich, w XVIII wieku, mówi się już o Zagłębiu Staropolskim lub Staropolskim Zagłębiu Przemysłowym. Miejsce to ponownie stało się głównym ośrodkiem przemysłowym kraju. Po latach gwałtownego, właściwie niekontrolowanego rozwoju przemysłu, nastąpiły czasy Stanisława Staszica. To właśnie on stworzył rządowy plan rozwoju przemysłu na wielką skalę. Mówił, przede wszystkim, o postępie technicznym, przystosowywał budynki do nowych technologii. Inwencję Staszica kontynuował Franciszek Ksawery Drucki - Lubecki. Ale na drodze do wykonania tych śmiałych zamierzeń, stanęły kolejne przegrane powstania. Po klęsce Powstania Styczniowego nastąpił stopniowy zanik Staropolskiego Okręgu Przemysłowego, którego miejsce zastąpiły przedsiębiorstwa prywatne. Poczynione wcześniej inwestycje, nie znalazły się jednak w zasięgu zainteresowań prywatnych przedsiębiorców, ponieważ koszty ich rozwijania były za wysokie. Powoli teren z przemysłowego stał się rolniczy. Wiele miast straciło prawa miejskie stając się wsiami, na wsiach z kolei panował analfabetyzm. Zaczęły się emigracje, wyjazdy na „saksy”, do Ameryki, Brazylii.

Pod koniec dwudziestolecia międzywojennego rozwinął się przemysł zbrojeniowy - na terenie środkowej Wisły i dolnego Sanu, zaczął się rozwijać Centralny Okręg Przemysłowy. I znów historia zadecydowała o upadku okręgu, który miał być głównym ośrodkiem przemysłowym terenu. Nadeszła II wojna światowa. Hitlerowcy niszczyli wszystkie ośrodki przemysłowe, jeśli nie byli w stanie ich przerobić na ośrodki zbrojeniowe.

Po wojnie i co za tym idzie po ogromnym spustoszeniu kraju, Polacy zaczęli odbudowywać Polskę. Ziemie oddano chłopom, uchwalono reformę rolną. I znów dbano o przemysł. Na Kielecczyźnie położono nacisk na centra w dolinie Kamiennej: Ostrowiec Świętokrzyski, Starachowice a także Radom i Kielce. Wybudowano także nowe zakłady przemysłowe, m.in. zagłębie gipsowe w Gackach „Dolina Nidy”, cementownię Wierzbiny czy fabrykę płyt pilśniowych w Koniecpolu.

Województwo Świętokrzyskie można podzielić na rolnicze południe i uprzemysłowioną północ. Obecnie najlepiej rozwija się przemysł metalowy i maszynowy, którego główne ośrodki zlokalizowane są w Kielcach, Ostrowcu Świętokrzyskim, Starachowicach i Skarżysku – Kamiennej, a także przemysł materiałów budowlanych i mineralny, oparte na naturalnych surowcach, których największymi ośrodkami są: Małogoszcz, Nowiny, Gacki, Bukowa i Stawiany.

[1] www.kielce.uw.gov.pl - strona internetowa Świętokrzyskiego Urzędu Wojewódzkiego w Kielcach

[2] Opracowano na podstawie [ 3, 5, 12, 13, 14, 16, 18, 21, 22]

[3]Do miast powstałych w tym okresie należą np. Końskie, Gliniany, Ożarów, Kielce

[4] W 1385 roku w Krewie pomiędzy Królestwem Polskim a Wilekim Księstwem Litewskim zawarto Unię personalną. Ustalono na niej zawarcie związku małżeńskiego między Księciem Litewskim Władysławem Jagiełłą i królową Polski – Jadwigą, w wyniku czego Jagiełło miał zasiąść również na tronie Polskim. w zamian Jagiełłó maił przyjąć chrzest oraz zobowiązał się do chrystianizacji całej Litwy. Unia lubelska – był to związek Królestwa Polskiego z Wielkim Księstwem Litewskim zawarty w 1569 na Sejmie w Lublinie. Nazywano ją unią realną, bo wiązałą oba państwa tylko osobą władcy (unia personalna). W jej wyniku powstało państwo nazywane od tamtej pory Rzeczypospolitą Obojga Narodów – która miała wspólnego monarchę, sejm, walutę, politykę zagraniczną i obronną – zachowano jednak odrębne: skarb, urzędy, wojsko i sądownictwo.

[5] W roku 1466 wyniku II pokoju Toruńskiego, kończącego wojnę trzynastoletnią, po 158 latach, Polska odzyskała Pomorze, spod władania Zakonu Krzyżackiego.

[6] Trybunał koronny (Trybunał Królestwa Polskiego) - był to najwyższy sąd apelacyjny w I Rzeczypospolitej do spraw ziemskich, w którym sądzili reprezentanci szlachty i duchowieństwa.

[7] Miejscowości te leżały przy szlaku nadwiślańskim

[8] Kalwinizm -  jest to jeden z ważniejszych wyznań protestanckich. Jego twórcą był Jan Kalwin. Doktrynę kalwinizmu oparł on na Biblii, a jej centralnym punktem była nauka o przeznaczeniu człowieka.

[9] Arianie zwani również Braćmi Polskimi - jest to nurt protestancki powstały we Francji, Włoszech, Szwajcarii i Polsce. Podstawą ich doktryny jest Biblia, nie uznają Trójcy Świętej.

[10] Główne ośrodki działalności arian to Raków i Pińczów

[11] Były wtedy wojny m.in. z Niemcami, Szwecją, Rosją czy Turcją

[12] Po pierwszym rozbiorze całe Pomorze zabrano Polsce, oprócz Gdańska, który Prusy zagarnęły w drugim rozbiorze.

[13] Np. podczas pacyfikacji Michniowa ludzie zostali zapędzeni do stodół i spaleni żywcem

[14] Surowiec ten występował w postaci małych bulwiastych skupowisk niejako zatopionych w skałach wapiennych.

__________________________________________________________________________________

GÓRY ŚWIĘTOKRZYSKIE

Pytlówka należy do stowarzyszenia "W krainie latających czarownic" zrzeszającym

gospodarstwa agroturystyczne, kwatery w Górach Świętokrzyskich , oraz obiekty oferujące noclegi .