Dawny Pałac Biskupów Krakowskich w Kielcach

Dawny Pałac Biskupów Krakowskich usytuowany jest na wzgórzu Zamkowym naprzeciw katedry. Zbudowany jest z kamienia i cegły i do dziś zachował się prawie w pierwotnej formie. Pałac ufundował biskup krakowski Jakub Zadzik, a zbudował go Tomasz Poncin; plan architektoniczny wykonał prawdopodobnie Jan Trevano. Budowę zamku rozpoczęto w 1637 roku, a ukończono w 1741 roku. Wtedy to wybudowano korpus razem z czteroma sześciobocznymi wieżami w narożach budowli. Następnie w latach 1720-1736 pałac powiększono o skrzydła boczne. Architektem tego planu był Kacper Bażanka.

Jak już wspomniano, pałac ufundował biskup krakowski Jakub Zadzik. Poprzez umieszczenie licznych herbów, posągów, obelisków oraz układu ikonograficznego wystroju wnętrz silnie zaznaczył on swoją postać.

Rzut korpusu zbliżony jest do kwadratu, ma jedno piętro, które pokrywa czterospadowy dach. Wieże z kolei mają trzy kondygnacje i nakryte są hełmami. Rozkład pomieszczeń na piętrze i parterze jest taki sam. Pośrodku usytuowane są dwa wysokie pomieszczenia, które na piętrze są salami reprezentacyjnymi, a na parterze dwoma izbami: wejściową i ogrodową (zawarte między przeciwległymi loggiami). Po bokach natomiast ciągną się mniejsze pokoje, które są poszerzone o pomieszczenia w wieżach i w aneksach.

Gdy patrzy się od frontu na ten renesansowy pałac (zdjęcie 1),

na   pierwszy rzut oka widoczna jest trójdzielność kompozycji.

Ta zasada najprawdopodobniej wyszła z inicjatywy Jakuba Zadzika,

który zwalczał arian niewierzących w Trójcę Świętą. Świadczą o tym:

loggia z trzema arkadami od frontu i od ogrodu, którym na piętrze odpowiadają trzy okna weneckie; trzy lukarny na dachu; z prawej i lewej strony na piętrze i na parterze umieszczone są po trzy okna; także wieże przeprute są trzema otworami okiennymi. Frontowa loggia zwieńczona jest gzymsem, na którym znajdują się trzy herby: pośrodku Orzeł Królewski Wazów, po lewej Korab Jakuba Zadzika i po prawej herb kapituły krakowskiej, czyli Trzy Korony. Wewnątrz można wyróżnić część „szwedzką” i „moskiewską”, która wyrażona jest w wystroju wnętrz (głównie tematyka plafonów). Tzw. sala portretowa (od zachodu, pierwsze piętro) zachowała oryginalny XVII - wieczny belkowy strop pokryty polichromią z motywami roślinnymi i geometrycznymi, a także figuralnymi scenkami alegorycznymi i obyczajowymi w kartuszach. Znajduje się tu również fryz z portretami biskupów krakowskich, poprzedników Jakuba Zadzika. W pałacu zachowały się oryginalne plafony, np. „Sąd nad arianami” w południowo - zachodnim narożniku. Dzieło to przedstawia scenę z sądu biskupa Zadzika nad arianami, którzy mieli być wypędzeni z kraju; przyjęcie posłów szwedzkich w 1635 roku przez Władysława IV; pożar Ławry Troickiej pod Moskwą w czasie wojny w 1612 roku. Zachowały się również bogate dekoracje stiukowe sklepień zachodnich alkierzy oraz na parterze północno - zachodniej wieży.

Obecnie w Pałacu funcjonuje oddział Muzeum Narodowego, gdzie stałą wystawę, oprócz wystroju wnętrz, stanowią obrazy malarzy polskich, między innymi: Olgi Boznańskiej, Józefa Chełmońskiego, Józefa Szermentowskiego, Ignacego Witkiewicza, Juliusza Kossaka, Leona Wyczółkowskiego czy Stanisława Wyspiańskiego.




Katedra p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny i św. Konstantyna w Kielcach

Pierwszym kościołem, na miejscu obecnej katedry, a właściwie w jej wschodniej części, był romański kościółek zbudowany w 1171 roku, ufundowany przez biskupa Gedkę. Po ówczesnej kolegiacie zachowały się jedynie ciosowe kamienie, które użyte były powtórnie, gdy powstawała obecna katedra. Dzisiejszy jej kształt (zdjęcie 2), po licznych przebudowach, nadano jej ostatecznie w XVIII wieku. Właśnie wtedy nastąpiły najpoważniejsze prace, kiedy wyburzono romańską, wschodnią ścianę, a na jej miejscu wybudowano nowe prezbiterium z apsydą. Aby obrys katedry był jednolity, wydłużono również nawy, od strony południowej do prezbiterium dobudowano dwie zakrystie, a od strony północnej kapitularz i skarbiec. Sygnaturka na dachu została postawiona w połowie XVIII wieku. Wyposażono wtedy katedrę również w nowy wystrój wewnętrzny. Po zakończeniu prac kolegiatę konsekrowano ponownie w 1728 roku. Fasada zachodnia o charakterze neobarokowym powstała z kolei w drugiej połowie XIX wieku według projektu Franciszka Ksawerego Kowalskiego. On też postawił nową, wysoką sygnaturkę, która zachowana jest do dziś.

Kielecka katedra wybudowana na rzucie prostokąta z półkolistą apsydą, posiada trzy nawy w typie bazylikowym. Na północnej ścianie wmurowana jest tablica (zdjęcie3), którą ufundował prymas Michał Poniatowski. Na tablicy tej, z okresu Oświecenia, podane są polskie jednostki długości, ciężaru, powierzchni, wzorzec jednostki miary - Łokieć Koronny, liczby z ich opisem, a także tekst, który mówi, „co każdy wiedzieć powinien”. Wśród zabytków znajdujących się w katedrze wyróżniają się: obraz Matki Boskiej Łaskawej Kieleckiej w ołtarzu na wschodniej ścianie nawy południowej, epitafia biskupów krakowskich na filarach dzielących nawy boczne od głównej, barokowy ołtarz główny projektu Domenico Fontany, polichromia na ścianach i sklepieniach, loża biskupia znajdująca się na południowej ścianie, skarbiec z cennymi pamiątkami narodowymi, gotycki tryptyk w nawie północnej, a przede wszystkim nagrobek Elżbiety z Krzyckich Zebrzydowskiej, wykonany z marmuru chęcińskiego przez Jana Marię Padovano. Zabytek ten jest jednym z największych osiągnięć sztuki renesansowej w Polsce.


Kościół p.w. św. Karola Boromeusza i klasztor pobernardyński na Karczówce w Kielcach

Kościół został wybudowany z inicjatywy biskupa Marcina Szyszkowskiego jako dziękczynienie za ustąpienie epidemii. Budowę rozpoczęto w 1622 roku, a ukończono w 1624 roku, o czym świadczą: tablica wmurowana w zachodnią ścianę kościoła i data umieszczona na portalu, otaczającym wejście do nawy kościoła. Jest to kościół jednonawowy z węższym prezbiterium. Już po śmierci biskupa, ale na jego życzenie, na Karczówkę zostali sprowadzeni ojcowie bernardyni.

To właśnie oni wybudowali tam klasztor, usytuowany od strony wschodniej kościoła. Budynki klasztoru są zbudowane na planie kwadratu z wirydarzem pośrodku, na który otwiera się krużganek. Budynki klasztorno-kościelne otoczone są z trzech stron murami (zdjęcie 4). Na kościelnej wieży znajduje się barokowy hełm. W tym samym stylu jest również sygnaturka na dachu. W dolnej kondygnacji kościoła urządzona jest kaplica św. Barbary, z jej rzeźbą wykonaną w galenie.


Zamek w Sandomierzu

Po pierwotnym zamku, wybudowanym przez Kazimierza Wielkiego, pozostała południowa wieża z przylegającymi fragmentami ścian dzisiejszej bryły, które dekorowane są zendrówką. Renesansowego charakteru nabrał zamek za czasów Zygmunta Starego, jednak został on prawie całkowicie zniszczony w czasie potopu szwedzkiego. Pozostało jedynie zachodnie skrzydło (zdjęcie 5). Jan III Sobieski odbudował tę część zamku i stworzył jednolity korpus. Właśnie ta postać zamku pozostała do dziś, a charakteru klasycystycznego nabrała w latach dwudziestych XX wieku, kiedy znajdowało się tam więzienie. Dzisiaj Zamek służy głównie jako muzeum.






Katedra p.w. Narodzenia Najświętszej Marii Panny w Sandomierzu

Świątynię wzniesiono z fundacji Kazimierza Wielkiego około roku 1360. Jest to budowla trzynawowa typu halowego (zdjęcie 6), gdzie nawy oddzielone są od siebie czterema parami kamiennych filarów wraz ze służkami, które jednocześnie utrzymują krzyżowe sklepienie. Dekorację ścian stanowią, namalowane w pierwszej połowie XX wieku, herby miast i ziem dawnej Rzeczpospolitej, które zostały wkomponowane w tekst Bogurodzicy. Barokowy ołtarz główny wykonany jest z marmuru z okolic Krakowa wraz z obrazem Narodzenia Najświętszej Marii Panny i rzeźbą przedstawiającą Trójcę Świętą. Ściany prezbiterium pokrywają, jedne z czterech pozostałych w Polsce, fragmenty malowideł rusko - bizantyjskich.Mamy więc tu do czynienia z przenikaniem się kultur zachodu i wschodu, gdzie malarstwo bizantyjskie dostosowano na potrzeby Kościoła Łacińskiego. Malowidła te skupiają się na życiu Jezusa i Maryi. Największym z nich jest scena przedstawiająca Zaśnięcie Maryi. Na ścianach obwodowych kościoła, wśród pokrywającej je boazerii, umieszczone jest szesnaście dużych obrazów, z czego 12 z nich przedstawia wielki ilustrowany kalendarz, a pozostałe cztery dotyczą wydarzeń mających miejsce w Sandomierzu.




Kościół Św. Jakuba Apostoła w Sandomierzu

Jest to najstarszy kościół Sandomierza pochodzący z XIII wieku, wzniesiony w stylu romańskim. Dominikanie, którzy przybyli tu w 1226 roku, ze względu na wyznawane ubóstwo, wybudowali pierwszy w Polsce kościół tylko z cegły (zdjęcie 7). Na murach zachowane są imiona budowniczych i ceglarzy. Jest to kościół typu bazylikowego, 3 nawowy z korpusem i stosunkowo długim prezbiterium na rzucie prostokąta. Między nawami bocznymi, a główną znajdują się arkady ostrołukowe. Na północnej ścianie kościoła, nad oknami, znajdują się dwa ceramiczne fryzy dekorowane motywami plecionkowymi i zoomorficznymi. Bardzo charakterystycznym obiektem świątyni jest uskokowy portal z dwudzielnym wejściem, który posiada bogatą dekorację. Wnętrze pochodzi głównie z lat 1905- 1909, kiedy to kościół został odrestaurowany po pożarze. W kościele tym znajduje się również kaplica Męczenników Sandomierskich, którzy zginęli podczas najazdu Tatarów w 1260 roku. W prezbiterium znajdują się witraże o charakterze secesyjnym, jest tu także nagrobek księżnej Adelajdy, który jednocześnie pokazuje strój kobiecy z epoki średniowiecza. Innymi zabytkami w kościele p.w. św. Jakuba Apostoła są między innymi: obraz Matki Boskiej Różańcowej słynący łaskami, epitafia i nagrobki oraz renesansowe nagrobki Bogucickich z herbem Lis i nieznanego żołnierza.





Kościół p.w. Trójcy Świętej i Świętego Krzyża i klasztor pobenedyktyński na Świętym Krzyżu

Klasztor i kościół na Świętym Krzyży został zbudowany najprawdopodobniej na miejscu dawnego kultu pogańskiego, którego pozostałością jest kamienny wał kultowy. Kościół i klasztor tworzą zwarty czworobok z wirydarzem w środku, otoczony krużgankami. Obecny kościół wzniesiono na przełomie XVIII i XIX wieku w stylu barokowym z zewnątrz (zdjęcie 8) i z klasycystycznym wnętrzem. Znajduje się tam siedem ołtarzy związanych tematycznie z klasztorem świętokrzyskim, autorstwa Franciszka Smuglewicza. W ołtarzu głównym znajduje się wyobrażenie Trójcy Świętej. W bocznej kaplicy, wzniesionej przez Mikołaja Oleśnickiego, widać bogatą polichromię na ścianach. Jednak najcenniejsze tutaj są relikwie Krzyża Świętego umieszczone w tabernakulum na ołtarzu. Natomiast w podziemiach kaplicy znajduje się krypta grobowa, gdzie złożono ciała m.in. rodziny Oleśnickich i księcia Jeremiego Wiśniowieckiego. Ciała można oglądać przez szklane ściany, nie są one bowiem zniszczone. W krużgankach znajdują się kute ozdobne kraty.




Zespół klasztorny opactwa cystersów w Wąchocku

Cystersi przybyli do Polski około 1140 roku z burgundzkiego proopactwa Morimond. Założyli oni klasztory w Jędrzejowie, Sulejowie, Koprzywnicy i Wąchocku.

Zespół cysterski w Wąchocku złożony jest z kościoła  oraz dwóch czworoboków klasztornych (zdjęcie 9) z wewnętrznymi wirydarzami. Kościół p.w. Najświętszej Marii Panny i św. Floriana wybudowano w pierwszej połowie XIII wieku z piaskowca układanego na przemian w jasne i ciemne pasy. Jest to kościół typu bazylikowego z transeptem bez wież. W ścianach zachowały się oryginalne okna, wysoko umieszczone ze względu na obronny charakter kościoła. Znajduje się tutaj najstarsza sygnatura obiektu w Polsce, umieszczona na jednej ze szkarp. W klasztorze w Wąchocku jest również jedno z najpiękniejszych wnętrz romańskich, którym jest kapitularz. Od krużganków oddzielony jest dwudzielnymi przeźroczami. Sala na rzucie kwadratu pokryta jest sklepieniem krzyżowo - żebrowym wspartym na czterech kolumnach i sześciu wspornikach bocznych. Detale architektoniczne są ozdobione motywami roślinnymi i zwierzęcymi. W dawnej fraternii sklepienie opiera się na jednym filarze i filarach przyściennych tworząc sklepienie palmowe. W romańskim refektarzu brak jest z kolei filarów centralnych, a na wspornikach i zwornikach jest wykonana bogata dekoracja.

Kościół p.w. Najświętszej Marii Panny i św. Floriana i klasztor Cystersów w Koprzywnicy

Zespół ten został ufundowany w 1185 roku przez Mikołaja Bogorię. Do dzisiejszych czasów przetrwał kościół i wschodnie skrzydło klasztoru (zdjęcie 10). Kościół ma trzy nawy z poprzecznym transeptem. Ten romański kościół posiada nadbudowane gotyckie szczyty, a także pochodzące z baroku zakrystię, kaplicę w południowej części transeptu, zachodnią fasadę z kruchtą i sygnaturkę. W transepcie są romańskie dzieła kamieniarki (np. zworniki, głowice filarów przyściennych, służki) oraz dekoracje roślinna i plecionkowa. Ołtarz główny barokowy przedstawia Matkę Bożą w stroju typowym dla epoki, a z wyglądu przypomina żonę Władysława IV – Marię Gonzagę. Król natomiast został przedstawiony jako św. Florian. Na ścianach prezbiterium znajdują się freski namalowane w 1400 roku. Jednak najstarsze malowidła znajdują się na zachodnim filarze. W klasztorze zwraca uwagę kapitularz, gdzie sklepienie krzyżowo-żebrowe opiera się na dwóch kolumnach.



Kościół p.w. św. Idziego Opata w Tarczku

Obecny romański kościół z początku XIII wieku stoi na miejscu pierwotnego  XI - wiecznego. Został ufundowany prawdopodobnie przez Władysława Hermana w podziękowaniu za narodziny syna - Bolesława Krzywoustego. Prosta bryła kościoła wykonana jest z ciosów piaskowca (zdjęcie 11). Od północnej strony zachowały się oryginalne, małe, rozglifione okna. W XVII wieku dobudowano kruchtę. W ołtarzu głównym znajduje się renesansowy tryptyk. Na ścianach nawy są pozostałości renesansowej polichromii.




Ruiny zamku w Ujeździe

Ruiny tego niesamowitego zamku pochodzą z pierwszej połowy XVII wieku. Zamek „Krzyżtopór” został ufundowany przez Krzysztofa Ossolińskiego, wojewodę sandomierskiego. Do czasu powstania Wersalu, było to największe założenie pałacowe w Europie. Najprawdopodobniej układ zamku wzorowany był na kalendarzu. Posiadał tyle okien, co dni w roku, tyle komnat, co tygodni, tyle wielkich sal, co miesięcy, tyle baszt, ile pór roku. W jednej z sal, zamiast sufitu, było ogromne akwarium z egzotycznymi rybami. Natomiast w stajniach były marmurowe żłoby i kryształowe lustra. Pierwsze zniszczenia zamku powstały w czasie potopu szwedzkiego, potem w czasie konfederacji barskiej. Do dzisiaj ocalało około 90% pierwotnych murów, ale niestety tylko około 10% sklepień. Założenie pałacu było zrealizowane na planie pięcioboku. W środku założenia znajduje się dziedziniec, na który wchodzi się przez bramę w wieży zegarowej. Po jego bokach znajdują się budynki gospodarcze, a na wprost bramy ulokowano trzypiętrowy pałac. Fasada budynku pałacu ozdobiona jest powtarzanym motywem łuku tryumfalnego wraz z wnękami i oknami. We wnękach tych, pod którymi zachowały się podpisy, znajdowały się podobizny przodków i krewnych fundatora. Zamek był otoczony fosą. Na przedłużeniu bramy wejściowej, znajduje się korytarz (zdjęcie 12) prowadzący na wewnętrzny, dziedziniec pałacu o eliptycznym kształcie. Cały dziedziniec otoczony jest sklepionymi galeriami. Idąc dalej prosto, dochodzi się do północnego skrzydła zamku, na którego końcu znajdują się ruiny ośmiobocznej wieży.

Ruiny zamku w Bodzentynie

Zamek został wzniesiony w połowie XIV wieku przez Floriana z Mokrska. Z kolei w XVI wieku biskup Krasiński przebudował go na budowlę reprezentacyjną. Składał się z trzech skrzydeł. Na dziedziniec prowadził, zachowany do dziś, portal (zdjęcie 13) wykonany z czerwonego piaskowca. Charakterystyczne dla tego portalu jest ułożenie trzech bloków piaskowca tworzącego łuk - są one zaklinowane własną masą i niespojone żadną zaprawą. W podziemiach znajdowały się trzykondygnacyjne lochy. Od XVII wieku zamek był niszczony w kolejnych walkach zbrojnych i stopniowo zaczął popadać w ruinę.








Kościół p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny i św. Stanisława Biskupa w Bodzentynie

Ta gotycka, trójnawowa świątynia powstała z fundacji Zbigniewa Oleśnickiego, kardynała, biskupa krakowskiego. W kruchcie, przylegającej do południowej strony kościoła, znajduje się rzeźbiona, gotycka tablica erekcyjna przedstawiająca Zbigniewa Oleśnickiego jak na klęczkach wręcza makietę kościoła Madonnie na tronie. Znajduje się tutaj także rzeźbiona w drewnie lipowym Pieta pochodząca z XVIII wieku. Ołtarz główny, z doby renesansu, ma długą historię (zdjęcie 14). Najpierw znajdował się on w katedrze na Wawelu, skąd został przeniesiony do katedry w Kielcach i w ostateczności znalazł się w kościele w Bodzentynie. Anegdota mówi, że przyczyną ciągłych przenosin obrazu jest, znajdujący się na pierwszym planie, zad konia, który ponoć jest za bardzo wyeksponowany i biskupi krakowscy go nie akceptowali. Kolejnym, bardzo cennym zabytkiem w kościele, jest tryptyk znajdujący się w nawie bocznej. Został namalowany przez Marcina Czarnego (zięcia Wita Stwosza), na zamówienie biskupa Jana Konarskiego. Miał on być początkowo ołtarzem głównym kościoła. Znajduje się tu także chrzcielnica wykuta w piaskowcu pochodząca z 1492 roku, o czym świadczy wyryta na niej inskrypcja. Ozdobiona jest ona licznymi herbami, z których na czoło wysuwa się orzeł Jagielloński.




Szydłów

Miasteczko to jest w całości otoczone murami, które powstały z polecenia Kazimierza Wielkiego. Są to jedne z najlepiej zachowanych murów obronnych tego typu w Polsce, w których zachowały się również blanki. W zachodniej części miasta znajduje się zamek. Aby wejść do środka budowli, trzeba przejść przez XVII - wieczną bramę (zdjęcie 15), nad którą znajduje się kartusz Zygmunta II Wazy, a także tablica mówiąca o tym, że zamek został odbudowany w 1723 roku.





Ruiny zamku w Chęcinach

Są to ruiny zamku powstałego na polecenie króla polskiego i czeskiego Wacława II około 1300 roku. Kształt zamku dopasowany został do wzgórza, na którym się znajduje, stąd jego silnie wydłużony kształt (zdjęcie 16). W XIV wieku była to jedna z najsilniejszych warowni w kraju. Odbywały się tam liczne zjazdy królewskie, tu także przeniesiono skarbiec koronny z Gniezna w 1318 roku. Tutaj też, w 1331 roku, odbył się pierwszy zjazd ziem polskich zwołany przez Władysława Łokietka przed wojną z Krzyżakami. To wydarzenie zapoczątkowało późniejsze sejmy. Zamek ten nie został nigdy zdobyty siłą. Jednak w 1607 rokoszanie Zebrzydowskiego spalili go. Odbudowany, został ponownie zniszczony w czasie potopu szwedzkiego. Od tego czasu nie pełnił już swojej roli i popadał w dalszą ruinę.




Opatów - kolegiata romańska

Kolegiata wybudowana jest na planie krzyża łacińskiego (zdjęcie 17) w XII wieku. Otacza ją wysoki mur z zachowaną bramą miejską „Warszawską”. Od frontu znajdują się dwie wieże przykryte hełmami z doby baroku. W południowej wieży, która jest starsza od północnej, znajdują się romańskie biforia. Cała świątynia zbudowana jest z ciosa kamiennego. Od zachodu, między wieżami, znajduje się portal.

Wnętrze przykrywa sieciowe sklepienie, ozdobione, ostatnio odrestaurowaną, polichromią z XVI wieku o motywie roślinnym. Ściany świątyni pokrywają barokowe malowidła. W ołtarzu głównym widnieje obraz patrona kościoła. W północnej części transeptu znajdują się nagrobki rodziny Szydłowieckich: Ludwika Mikołaja, Krzysztofa, jego córki Anny i synów Ludwika i Zygmunta.

Najważniejszym zabytkiem kolegiaty jest nagrobek kanclerza Szydłowieckeigo. Jest to dzieło Bernardino di Zanobi de Gianotis i Jana Ciniego. Składa się on z trzech kondygnacji, podzielonych gzymsami. Najwyżej ulokowano postać Krzysztofa Szydłowieckiego, odlaną w brązie. Kanclerz leżacy na wznak ubrany jest w XVI-wieczną zbroję. Na najniższej kondygnacji nagrobka znajduje tzw. Lament Opatowski. Jest to dzieło wyjątkowe pochodzące z warsztatu Bartolommeo Berecciego oraz Jana Ciniego. Odlana w brązie płyta, wykonana już po śmierci kanclerza, przedstawia zbiorową scenę żałoby po śmierci Krzysztofa Szydłowieckiego. Biesiadujący za stołem ludzie ubrani są w stroje antyczne. Postacie wyrzeźbiono w ujęciu portretowym, na ich twarzach perfekcyjnie wyrażono uczucie żalu i straty. Taki układ postaci wyprzedził o całe 5 lat późniejsze w tym typie nagrobek Zygmunta Starego na Wawelu. Typ ten stał się również charakterystyczny dla renesansu.

Pomnik Ludwika również wyróżnia się na tle pozostałych, gdyż nagrobek dziecka jest nowością w Polsce. W górnej części znajduję się postać dziecka leżąca na sarkofagu, ułożona jak do snu, część środkową zdobi herb Szydłowieckich - Odrowąż, natomiast w dolnej części znajduje się napis w języku łacińskim przeznaczony dla zmarłego dziecka.








Gołoborza

Gołoborza są osobliwością Gór Świętokrzyskich, powstałą podczas panowania klimatu peryglacjalnego. Są to rumowiska skalne, które powstały po pokruszeniu wysokich szczytów przez lodowiec, a następnie pod wpływem procesu erozji i wietrzenia kwarcytowych skał, zostały ukształtowane w sposób widoczny dziś (zdjęcie 21).



Jaskinia „Raj” koło Chęcin

Jaskinia ta została odkryta przez mieszkańców okolic dopiero w latach 60 - tych  XX wieku i obecnie stanowi rezerwat przyrody nieożywionej. Obszar ten złożony jest z dwóch części: naziemnej porośniętej lasem i podziemnej, stanowiącej kręty korytarz o długości 240 metrów. Został on wydrążony przez wodę w skałach wapiennych. W jaskini znajduje się niesamowita szata naciekowa (zdjęcie 19), co stanowi jej główną wartość. Są to stalaktyty, stalagmity, stalagnaty, różne draperie, perełki, misy i pizoidy, które występują bardzo rzadko. W jaskini Raj znajduje się również stanowisko archeologiczne. Zostały tu odnalezione szczątki zwierząt z plejstocenu oraz narzędzia wykonane z krzemienia i kości, które zrobił żyjący tu człowiek neandertalski. Zamieszkiwał on tę jaskinie około 40-50 tysięcy lat temu.



Dąb „Bartek”

Według tradycji dąb Bartek osiągnął wiek 1200 lat. W tej chwili znajduje się za ogrodzeniem, aby ze względów bezpieczeństwa nie było bezpośredniego dostępu pod drzewo (zdjęcie 20). Średnica pnia na wysokości 130 cm wynosi 314 cm, a obwód pnia 985 cm. Jego wysokość to 30 m, a konary ma rozpięte na szerokość 40 m. Z dębem „Bartkiem” związane są różne opowieści, np. mówi się, że król Bolesław Chrobry w czasie polowania odpoczywał w cieniu konarów.








Kopalnia krzemienia pasiastego w Krzemionkach Opatowskich koło Ostrowca Świętokrzyskiego

Kopalnie krzemienia pasiastego czynne były już ok. 3500 lat p.n.e. Kamień ten występuje w postaci bulw zatopionych w skały wapienne. Aby móc je wydobywać, ludzie drążyli niskie i kręte korytarze (zdjęcie 18). Do zwiedzania udostępniono kilka na 3 tysiące szybów, o łącznej długości korytarzy 110 m. Jest to najlepiej zachowany przykład takich kopalni w Europie. Obok kopalni została odtworzona wioska neolityczna sprzed 5000 lat.